Üretim Rantçılığa Yenik Düşemez: Malatya-Elazığ İdari Vesayetine Ve Bölgesel Kalkınma Adaletsizliğine Karşı Bildiri

Giriş: Tarihsel İşgal, Bürokratik Doyumsuzluk ve Doğu’nun Sanayi İcadı

Doğu Anadolu’nun bağrında, Yukarı Fırat’ın bereketli topraklarında yükselen Malatya, onyıllardır sadece toprağı işlememekte; alın teriyle, ihracatla ve sanayi hamleleriyle Türkiye ekonomisine devasa katma değer sağlamaktadır. Buna karşın, cumhuriyet tarihinin 1950’li yıllardan devraldığı köhne bürokratik zihniyet, bölgenin idari koordinatlarını reel ekonomik gerçeklere göre değil, masa başı vesayet hesaplarına göre sabitlemiştir.

Bugün Malatya-Elazığ aksında yaşanan tablo, sıradan bir bölgesel rekabet veya idari düzenleme meselesi değildir. Bu durum, üreten, risk alan ve ülkeye döviz kazandıran bir kentin; bürokratik konforuna ve idari rantına sımsıkı sarılmış bir idari yapı tarafından açıkça sömürülmesidir. 1950’li yılların siyasi konjonktüründe Elazığ’a adeta “bahşedilen” bölge müdürlükleri, günümüz Türkiye’sinde rasyonel iktisat prensiplerine tamamen aykırı bir vesayet rejimine dönüşmüştür. Bölgenin gerçek demografik ve ekonomik sürükleyicisi olan Malatya’yı idari bir uydu haline getirme çabası, yalnızca bir şehre yapılan haksızlık değil, milli kalkınma hamlesine vurulmuş ağır bir darbedir.

1. Üretimin Gücü vs. Masa Başı Doyumsuzluğu: Demografik ve İktisadi Gerçekler

Bir kentin bölgesel idari üs olabilmesi; masa başı lobicilikle veya siyasi kayırmacılıkla değil, nüfus dinamizmi, üretim kapasitesi, dış ticaret hacmi ve coğrafi etki alanıyla meşrulaştırılır. Malatya, sayılan bu kriterlerin tamamında komşusu Elazığ ile kıyas kabul etmez bir üstünlüğe sahiptir.

Bölgesel Dinamizm Karşılaştırması:

• Malatya: Küresel Kuru Kayısı İhracatı Lideri, Gelişmiş OSB ve Sanayi Ekosistemi, Bölgesel Demografik ve Ticari Merkez.

• Elazığ: İdari Rant ve Bölge Müdürlükleri Üssü, Bürokratik Bağımlılık, Taşra Bürokrasisi Odaklı Yapı.

Tarım-Sanayi Entegrasyonunda Dünya Markası

Malatya, dünya kuru kayısı üretiminin ve ihracatının tek başına kalbidir. Binlerce ailenin alın teriyle yeşeren bu devasa ekosistem, Türkiye ekonomisine her yıl milyarlarca dolarlık döviz girdisi sağlamakta; ülkenin net ihracatçı kimliğini güçlendirmektedir. Malatya’nın sanayi bölgeleri (OSB), fabrikaları ve lojistik ağı, kenti Doğu Anadolu’nun en büyük üretim üssü yapmaktadır.

Üretim Malatya’dan, İmza Elazığ’dan: Bürokratik Absürtlük

Peki, bu muazzam katma değeri üreten Malatyalı yatırımcı, çiftçi ve tüccar neyle karşılaşmaktadır?

Fabrikasına su veya elektrik hattı çekecek yatırımcı, arazi ıslahı yapacak çiftçi, yol ve altyapı talep eden sanayici, en küçük ruhsat, izin ve bürokratik onay için Elazığ’daki bölge müdürlüklerinin kapısında bekletilmektedir. Üretimi Malatya yapacak, riski Malatyalı alacak; ancak bütçeyi, ödenekleri ve ruhsat imzasını Elazığ’daki bürokratik elitler atacak! Bu tablo, rasyonel yönetim anlayışıyla bağdaşmayan tam bir idari çürümüşlüktür.

2. 70 Yıllık İdari Rant Düzeni ve Kurumsal Vesayet Maliyeti

1950’li yılların siyasi pazarlıklarıyla kurulan idari mimari, Elazığ’da yapay bir “idari rant” yaratmıştır. Yıllardır Karayolları, Devlet Su İşleri (DSİ), Orman ve İller Bankası gibi en kritik yatırımcı bölge müdürlüklerinin Elazığ’da konuşlandırılmış olması, kaynak dağılımında derin bir adaletsizliği beraberinde getirmektedir.

İdari Vesayetin Yarattığı Tahribat ve Adaletsizlikler:

• Bölge Müdürlükleri (DSİ, Karayolları, Orman, İller Bankası): Yatırım ödeneklerinin, araç parklarının ve personel kadrolarının örtülü bir biçimde bürokratik merkeze kaydırılması; Malatya projelerinin ikincilleştirilmesi.

• Bürokratik Zaman ve Maliyet Kaybı: Malatyalı müteşebbisin imza ve ruhsat peşinde komşu il koridorlarında zaman ve finansman kaybetmesi; bürokratik engellere takılması.

• Deprem Sonrası Yeniden İnşa Engeli: 6 Şubat felaketi sonrası Malatya’nın imarı ve ihyası sürecinde, karar mekanizmalarının dışarıda olması nedeniyle yaşanan gecikmeler ve koordinasyonsuzluk.

• Kurumsal İnat ve Adli Engeller: Bölge Mahkemeleri ve PTT Bölge Başmüdürlüğü gibi kurumsal yapıların Malatya’ya verilmesine karşı sergilenen lobici inat.

Deprem Felaketi Sonrası Görünür Olan Gerçek

Özellikle 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından Malatya yerle bir olmuşken, kentin yeniden ayağa kalkması için gereken hayati altyapı kararları ve ihale süreçleri başka bir ilin insafına terk edilmiştir. Malatya’nın imarı, masa başı bürokratik pazarlıkların ve başka bir kentin bürokratik önceliklerinin kurbanı edilemez. Depremzede bir kentin yaralarını sarması gereken mekanizmaların, 100 kilometre ötedeki bürokrasiye kilitlenmiş olması kabul edilebilir bir durum değildir.

3. Popülist Mikro-Milliyetçilik ve Marka Yağmacılığı: “Baskil Kayısısı” Absürtlüğü

İdari merkez olmanın getirdiği haksız avantajlarla yetinmeyen bazı çevreler, işi Malatya’nın uluslararası düzeyde tescillenmiş marka değerlerini yağmalamaya kadar götürmüştür. Bunun en somut ve trajikomik örneği, Baskil üzerinden yürütülen “kayısı” tartışmalarıdır.

Coğrafi işaretler, siyasi partilerin veya il idarelerinin çizdiği suni vilayet sınırlarına göre değil; toprak yapısına, iklim şartlarına ve ekolojik havzalara göre tanımlanır. Bütün dünya bilir ki; Yukarı Fırat havzasında yetişen kayısı, ekolojisi ve tarihsel birikimiyle “Malatya Kayısısı”dır.

Buna rağmen, sırf idari sınırlar üzerinden mikro-milliyetçilik yaparak, Avrupa Birliği (AB) tescilli bir dünya markasını bölmeye çalışmak; ne ekonomik akılla, ne bölgesel kalkınma disipliniyle, ne de ticari ahlakla izah edilebilir.

Baskil’de katma değerli sanayi tesisleri kurmak, üreticiyi desteklemek yerine; Malatya’nın küresel çapta inşa ettiği markaya göz dikmek, bölgesel entegrasyonu sabote eden ucuz bir popülizmden ibarettir. Kendi iline somut katma değer üretemeyen siyasi ve idari aktörlerin, Malatya’nın marka değerinden pay kapma telaşı bölge ekonomisine sadece zarar vermektedir.

4. Stratejik Reform Manifestosu: İdari Adalet Nasıl Sağlanır?

Bu tarihsel haksızlığın sürdürülmesi artık imkansızdır. Türkiye’nin “Türkiye Yüzyılı” hedeflerinden bahsettiği bir dönemde, 1950’lerin idari artıklarıyla bölgesel kalkınma yürütülemez. Adaletin, verimliliğin ve rasyonel yönetimin tesisi için derhal şu adımlar atılmalıdır:

1. İdari Haritanın Güncellenmesi

70 yıl öncesinin şartlarına göre oluşturulmuş “tabulaşmış” bölge müdürlüğü yapılanmaları derhal lağvedilmeli; kurumların merkezleri bölgenin demografik, sanayi ve ihracat ağırlık merkezi olan Malatya’ya taşınmalıdır.

2. Malatya Merkezli Yeni Bölge Yapılanması

Eğer mevcut kurumların taşınması bürokratik dirençle karşılaşacaksa; Malatya merkezli yeni bir idari bölge yapılanması kurgulanmalı, kentin ekonomik büyüklüğüne yakışır biçimde Karayolları, DSİ, İller Bankası ve Adli Yapılanma mekanizmaları doğrudan Malatya’da konuşlandırılmalıdır.

3. Siyasi Popülizme ve İdari Vesayete Son Verilmesi

Bölgesel kalkınma projeleri, mikro-milliyetçi tutumların ve bürokratik lobilerin insafından çıkarılmalı; yatırım bütçeleri illerin ürettiği katma değer, nüfus yoğunluğu ve stratejik önemine göre rasyonel esaslarla dağıtılmalıdır.

Sonuç: Hak Edilen İdari Statü Bir Lütuf Değil, ZORUNLULUKTUR!

Bölgesel kalkınma; üretmeyen ama idari yetkiyi elinde tutan odakların imtiyazlarıyla değil, üreten, istihdam sağlayan ve risk alan merkezlerin önünün açılmasıyla mümkündür.

Malatya, yıllardır Türkiye ekonomisine sağladığı muazzam katkının karşılığında engellerle ve idari vesayetle cezalandırılamaz. Malatya’nın hakkı olan idari merkez statüsünün tescil edilmesi, sadece bir kentin gurur meselesi değil; Doğu Anadolu’nun tamamını şahlandıracak rasyonel bir iktisat hamlesidir. Üretimin gücü, bürokrasinin rantına kurban edilemez!

Turgay Simavi  – malatyasiyaset.com